Një nëpunës i thjeshtë në Algjerin francez merr lajmin e vdekjes së nënës dhe nuk qan. Pak javë më vonë, nën diellin verbues të një plazhi, shtrëngon këmbëzën e një revolveri. Në gjyq nuk gjykohet aq për vrasjen, sa për diçka tjetër: pse nuk qau në varrim. Me këtë histori në dukje të thjeshtë, Albert Camus shkroi një nga romanet më të diskutuar të shekullit XX dhe hyrjen më të drejtpërdrejtë në filozofinë e absurdit.
Merso është i pandreqshëm në një pikë të vetme: nuk gënjen për ndjenjat e veta. Nuk shtiret i pikëlluar kur s'është, nuk thotë «të dua» kur s'e ndien, nuk pendohet me porosi. Shoqëria mund t'ia falte krimin; atë që s'ia fal dot është refuzimi për të luajtur lojën e shtirjes. Pikërisht aty rri thumbimi i romanit: sa nga rregullat tona janë moral i vërtetë dhe sa janë teatër që kërkon aktorë të bindur?
«I huaji» është njëkohësisht shkolla e stilit të Camus: fjali të shkurtra, të ftohta, pa zbukurime, si proces-verbal i një jete. Ai stil, i imituar pafundësisht që atëherë, e bën romanin të lexohet për një pasdite dhe të përtypet për vite.
Ky është një nga librat më të pranishëm në programet shkollore dhe universitare, tekst i detyruar për këdo që studion letërsinë moderne apo ekzistencializmin, i vendosur krah «Procesit» të Kafkës si portret i njeriut përballë një gjykimi që nuk e kupton. Nxënësit dhe studentët e kërkojnë për analizë; lexuesit e tjerë e marrin në dorë sa herë ndihen vetë «të huaj» përballë rregullave që askush s'i shpjegon dot.
Përmbledhja jonë në shqip ju çon nëpër ngjarjet, personazhet dhe idetë e romanit për rreth tridhjetë minuta lexim: absurdi, sinqeriteti si revoltë, roli i diellit dhe i detit, gjyqi si teatër shoqëror. Nuk e zëvendëson veprën; ju jep çelësat për ta kuptuar më thellë, para leximit të plotë ose para një provimi.
Albert Camus (1913-1960) lindi në varfëri të plotë në Algjerin francez dhe u rrit nga një nënë analfabete. U bë gazetar, luftëtar i Rezistencës si kryeredaktor i gazetës së fshehtë «Combat», romancier dhe filozof i absurdit me «Mitin e Sizifit», «Murtajën» dhe «Rënien». Në vitin 1957, dyzet e katër vjeç, fitoi çmimin Nobel në letërsi, një nga më të rinjtë në histori. Vdiq tre vjet më vonë në një aksident automobilistik, me biletën e trenit të papërdorur në xhep.
