Një fisnik i varfër i Mançës lexon aq shumë romane kalorësiake, sa një ditë i beson deri në fund: vesh një parzmore stërgjyshërish, pagëzon kalin e vjetër Rosinant, zgjedh një fshatare që s'e ka parë kurrë si damën e zemrës dhe del në botë të ndreqë padrejtësitë si kalorës endacak. Bota, natyrisht, s'e ka porositur: hanet i merr për kështjella, mullinjtë e erës për gjigantë dhe kopetë e deleve për ushtri armike. Rrahjet që han janë të vërteta; ëndrra s'i thyhet kurrë.
Nga kjo lojë në dukje e thjeshtë, Miguel de Cervantes ndërtoi në vitet 1605-1615 atë që sot quhet romani i parë modern dhe, sipas shumë anketave mes shkrimtarëve, romani më i madh i të gjitha kohëve. Sepse «Don Kishoti» është njëkohësisht komedia më e qeshur e letërsisë dhe pyetja e saj më serioze: kush sheh më drejt botën, realisti që pranon gjithçka siç është, apo «i çmenduri» që këmbëngul se ajo duhej të ishte ndryshe?
Krahas kalorësit ecën Sanço Panza, fshatari praktik që e ndjek për një ishull të premtuar dhe rrugës fiton diçka më të vlefshme: një mik dhe një mënyrë të re për ta parë botën. Dialogët e tyre, ëndërrimtari dhe stomaku, ideali dhe proverbi, janë motori i librit dhe modeli i çdo çifti të madh letrar që erdhi më pas.
Katërqind vjet më vonë, «donkishotizmi» është bërë fjalë e gjuhëve të botës dhe figura e kalorësit të trishtë prek edhe ata që s'e kanë lexuar librin kurrë. Për nxënësit dhe studentët është themeli i historisë së romanit; për çdo lexues tjetër, një pasqyrë e pazakontë: sa herë na është dashur edhe neve një grimë çmendurie fisnike për të mos u dorëzuar?
Përmbledhja jonë në shqip jua sjell aventurat kryesore, personazhet dhe idetë e veprës për rreth tridhjetë minuta lexim. Nuk e zëvendëson romanin; ju jep hartën e tij, të vlefshme për shkollën, universitetin ose thjesht për kënaqësinë e leximit.
Miguel de Cervantes (1547-1616) e jetoi vetë një jetë romani: ushtar në betejën e Lepantos, ku i mbeti e paralizuar dora e majtë, pesë vjet skllav i piratëve në Algjer, pastaj mbledhës taksash që përfundoi edhe në burg, ku thuhet se i lindi ideja e Don Kishotit. Suksesin e njohu vonë, gjashtëdhjetëvjeçar. Pjesën e dytë të kryeveprës e botoi një vit para vdekjes. Sot gjuha spanjolle quhet kudo «gjuha e Cervantesit».
